Người dẫn chương trình cần có

Trong các chương trình huấn luyện một người dẫn chương trình, điều mà tôi quan tâm nhất để tác động đến bạn chính là tâm thế của người dẫn chương trình. Tâm thế là trạng thái tâm lý chủ quan của mỗi người trong mối quan hệ với người khác và với chính mình.

Quang Minh - gương mặt dẫn chương trình kỳ cựu của Thời sự 19g

Quang Minh – gương mặt dẫn chương trình kỳ cựu của Thời sự 19g

Tâm thế

Việc xác lập một tâm thế đúng và tốt sẽ quyết định đến kết quả, hiệu quả huấn luyện. Cách đơn giản nhất, bạn phải suy nghĩ, hành động như là một người dẫn chương trình thực thụ. Bạn cần phải sử dụng phương pháp “tự kỷ ám thị” để đạt được trạng thái tâm lý này.Một khi đạt được tâm thế như vậy, thì bạn sẽ có suy nghĩ, hành động như một người dẫn chuyên nghiệp.
Tôi cũng sẽ kiểm tra rất kỹ ở bạn các phẩm chất của một người dẫn chương trình tiềm năng. Thông thường, mỗi chúng ta đều có những phẩm chất cá nhân đặc biệt. Có điều, vài người nhận ra phẩm chất đó, một vài người khác phải vất vả khai phá nó và có một số người không bao giờ phát hiện được phẩm chất đặc biệt của mình.Tôi chỉ giúp bạn nhận thấy phẩm chất đó ở chính bạn, và cố gắng giúp bạn rèn rũa để cho nó trở nên sắc bén hơn.
Ví dụ, bạn là một người không tập trung, thì tôi lại nhận thấy ở bạn có quá nhiều năng lượng, chỉ có điều bạn chưa biết điều khiển các trường năng lượng của mình để giải quyết triệt để một vấn đề. Và tôi sẽ giúp bạn làm điều đó.Tôi luôn khuyến khích bạn tự lựa chọn cho mình một hình mẫu nào đấy để học tập. Đó tất nhiên phải là những người dẫn chương trình tài năng mà họ muốn học tập, như Lary King, Nguyễn Ngọc Ngạn, hay Trấn Thành.v.v…Việc hàng ngày tưởng tượng và nhớ tới các hình mẫu đó sẽ khiến cho bạn tự nhiên nhận được nguồn năng lượng rất lớn từ các hình mẫu của mình. Đôi khi bạn sẽ thấy mình đang làm giống như các hình mẫu vậy. Đó là cách rất tốt để huấn luyện một người mới.
Nhưng cao hơn nữa, tôi luôn yêu cầu bạn hãy làm như những hình mẫu mà bạn học tập. Việc làm theo các kỹ năng của họ sẽ mất nhiều thời gian hơn. Bạn sẽ phải vất vả hơn, thậm chí bạn sẽ bị sức ép rất lớn. Nhưng nếu bạn muốn thành công, bạn phải vượt qua nó.Hãy nỗ lực nhiều hơn nữa. Chấp nhận thách thức để vượt qua, không có cách nào khác. Bạn phải nỗ lực, chỉ thế thôi. Nếu bạn ngừng nỗ lực thì tôi biết, bạn không ở trong hàng ngũ của những người nổi bật. Tôi sẽ loại.
Và rồi đến lúc bạn sẽ phải nghĩ nhiều hơn về sự trưởng thành. Đó là lúc mà bạn thấy rằng, tất cả những nỗ lực mà bạn đã phải bỏ ra, thật sự không phải chỉ là để kiếm lấy một cơ hội việc làm. Nó còn là con đường để bạn bước tới sự trưởng thành. Nó chính là sự trưởng thành.

Kỹ năng nhận diện văn bản

Kỹ năng nhận diện văn bản tỏ ra rất quan trọng đối với bất kỳ một phóng viên, biên tập viên hay một người dẫn chương trình nào. Họ sẽ phải tiếp xúc với các loại văn bản khác nhau, có khi đó là một bản cáo bạch của Công ty chứng khoán, có khi là một biên bản kết luận của một phiên tòa vừa mới được xét xử sáng nay, hay thậm chí là một bảng lương của một Công ty Môi trường mà bạn cần để tìm thêm số liệu phân tích cho bài viết của mình.
Đối với một người dẫn chương trình, việc nhận diện nhanh văn bản giúp người dẫn có thể thích nghi nhanh và sớm hiểu văn bản của mình. Nếu đó là một câu chuyện tin tức thì bạn sẽ phải có cách trình bày khác, còn nếu đó là một kịch bản talk thì người dẫn lại phải chuẩn bị một tâm thế khác cho cuộc trò chuyện sắp tới của mình.Việc của bạn là phải đọc và nhận diện thật nhanh văn bản đó. Nếu người dẫn chương trình có khả năng nhận diện văn bản nhanh thì họ có cơ hội tìm hiểu, phân tích văn bản đó nhiều hơn.
Đã có nhiều trường hợp người dẫn chương trình gặp lúng túng khi trình bày một văn bản được đưa ngang vào chương trình của anh ta. Tôi còn nhớ, có một lần khi đang dẫn một chương trình truyền hình trực tiếp, biên tập viên đưa cho tôi một mẩu giấy. Đó là một mẩu tin rất ngắn và chỉ ghi vắn tắt vài ký tự với mục đích để tôi nói lời cảm ơn nhà tài trợ và mời họ lên sân khấu trao một giải thưởng. Lúc này tôi đang có quá nhiều thông tin phải xử lý trực tiếp, lại không có trợ lý, cuối cùng sau khi loay hoay mãi thì tôi cũng giới thiệu đúng nội dung, nhưng quả thực tôi đã mất nhiều thời gian cho việc xử lý thông tin này và thậm chí còn suýt làm cháy chương trình.

Hiểu văn bản

Việc nhận diện văn bản là tiền đề để có thể hiểu văn bản đó. Muốn hiểu văn bản phải thông qua một quá trình từ nhận diện văn bản, đọc văn bản đến phân tích văn bản. Nhiều người dẫn chương trình đơn giản chỉ đọc một hay vài lượt. Sau khi đọc trôi chảy, rõ ràng, họ nghĩ là đã hiểu được văn bản. Nhưng đôi khi không hẳn như vậy.
Trên thực tế, rất nhiều kịch bản đưa đến tay của người dẫn, vốn là sản phẩm của một biên tập viên. Người biên tập viên đó có những trải nghiệm về vốn sống, truyền thống, quan điểm, thói quen dùng từ.v.v…rất khác người dẫn. Do đó, khi viết kịch bản, anh ta sử dụng ngôn ngữ của mình. Nếu đó là một người sính dùng thuật ngữ, và nhất là các thuật ngữ mới, lạ thì rất khổ cho người dẫn.
Đọc văn bản không đơn thuần là việc đọc đúng từ ngữ, mà việc đọc ở đây còn có ý nghĩa là phải phân tích thật kỹ càng các thành phần nội dung của văn bản, và phải hiểu rõ vấn đề mà mình đang chuẩn bị đề cập.Một văn bản tin tức có thể ít chứa đựng các giá trị biểu cảm, nhưng một văn bản bình luận lại chứa đựng rất nhiều giá trị biểu cảm mà tác giả gửi gắm vào trong đó. Cũng tương tự như vậy, một văn bản phê bình tác phẩm nghệ thuật cũng chứa đầy cảm xúc của tác giả. Chính vì vậy người dẫn phải thật sự hiểu rõ văn bản để lựa chọn một tâm thế phù hợp khi chuyển tải văn bản đó đến công chúng.Việc của anh ta không chỉ là đọc rõ ràng văn bản đó, mà còn phải hiểu để có thể chuyển tải đầy đủ cảm xúc mà tác giả muốn gửi qua tác phẩm đến khán giả.
Một người dẫn chương trình có hấp dẫn, có duyên dáng hay không, có được khán giả yêu mến hay không, đôi khi chỉ phụ thuộc vào điều này mà thôi.Đoạn ví dụ dưới đây sẽ giúp bạn hình dung rõ ràng hơn về tầm quan trọng của việc hiểu rõ ràng văn bản. Đây là một đoạn trong văn bản tin tức đăng trên báo điện tử VNexpess, thông báo việc quân đội Pháp cho tiến hành không kích vào tổ chức Nhà nước Hồi giáo IS ở Syria. Đoạn văn bản này chỉ có 3 câu, nhưng là sự kết hợp của các câu tường thuật của tác giả và các câu trích dẫn. Việc đọc các câu trích dẫn sẽ có một ngữ điệu khác so với đọc một câu tường thuật của tác giả.“Pháp trong 24 giờ qua triển khai không kích lần hai nhằm vào IS ở Raqqa, Syria”, Bộ Quốc phòng Pháp thông báo. 10 chiến đấu cơ Rafale và Mirage 2000 đã thả ít nhất 16 quả bom. “Các mục tiêu đều bị phá hủy hoàn toàn. Chiến dịch, phối hợp với Mỹ, nhằm vào những khu vực được nhận biết trong các nhiệm vụ trinh sát mà Pháp tiến hành trước đó”.

Kỹ năng tóm tắt văn bản

Kỹ năng tóm tắt văn bản cũng rất quan trọng đối với một người phóng viên, biên tập viên hay dẫn chương trình. Bạn vẫn sẽ phải hiểu văn bản thì mới có thể tóm tắt nó. Thông thường trong các chương trình huấn luyện, tôi hay yêu cầu học viên đọc cả một tác phẩm phân tích dài thượt và tóm tắt lại thành ba câu, mỗi câu khoảng 15 chữ. Chỉ trong ba câu với chưa đến 50 chữ, nó tương đương với đoạn sa-pô, đoạn lời dẫn và những ai muốn trở thành phóng viên, biên tập viên, người dẫn chương trình bắt buộc phải làm được việc đó nhanh nhất có thể.
Đôi khi mọi sự kiện, hiện tượng diễn ra ngay trước mắt bạn và bạn bắt buộc phải ghi nhớ để rồi kể cho công chúng nghe. Bạn sẽ kể thế nào khi hàng loạt hành động tiếp nối xảy ra. Có quá nhiều thứ bắt buộc phải lựa chọn. Tại sao lại chọn chi tiết này mà không chọn chi tiết khác. Tại sao cần bỏ qua thông tin này nhưng nhất định phải có những thông tin khác. Để làm tốt việc này, chỉ có một cách là bạn phải đọc được bản chất của sự việc, hiện tượng đó, và rồi tự bạn sẽ biết thông tin nào là thông tin cốt lõi, thông tin nào là thông tin bổ trợ và đâu là thông tin bối cảnh.
Bạn muốn trở thành một người dẫn chương trình giỏi, vậy hãy tập tóm tắt bất kỳ câu chuyện nào đó thành ba câu thật ngắn gọn. Khán giả sẽ không muốn chờ đợi bạn ê a dài dòng, họ không có thời gian cho việc đó, nhất là khi bạn đang có mặt tại hiện trường và kể cho khán giả nghe câu chuyện ở đó.

Kỹ năng đọc

Kỹ năng đọc là kỹ năng cực kỳ quan trọng đối với người dẫn chương trình. Ở đây tôi không nói đến các tố chất về giọng, mà tôi muốn đề cập tới kỹ năng đọc mà thôi. Cho dù bạn có một ngoại hình tốt, nhưng kỹ năng đọc yếu thì chắc chắn bạn sẽ khó có cơ hội trở thành một người dẫn chương trình tài năng. Kỹ năng đọc có ba cấp độ, gồm: đọc rõ ràng, đọc lưu loát, và đọc diễn cảm. Cấp độ cao nhất trong kỹ năng đọc là đọc diễn cảm. Giống như khi bạn đọc thơ hay các bài xã luận hào hùng vậy, ở trong các tác phẩm ấy chứa đựng các giá trị thẩm mỹ, tình cảm của tác giả, do vậy bạn phải thẩm thấu văn bản để đọc và cố gắng biểu đạt được các giá trị cảm xúc của tác giả trong lời đọc của bạn.
Những giọng đọc biểu cảm tốt trên sóng truyền hình Việt Nam vẫn được công chúng ghi nhớ cho dù họ không xuất hiện trên sóng nữa, như: NSUT Kim Tiến, Thanh Hùng, Minh Trí…họ đã phải khổ công rèn luyện nhiều năm để có được một giọng đọc truyền cảm như vậy.Ở cấp độ thấp hơn là đọc lưu loát. Đây là yêu cầu tối thiểu của một người đọc tin tức và dẫn chương trình. Khi bạn đọc lưu loát nghĩa là bạn đã có thể lướt chữ khá tốt. Trong khi đọc dòng thứ nhất thì mắt bạn đã kịp quan sát dòng thứ hai của văn bản. Khi bạn đọc đến giữa câu là bạn đã có thể liếc thấy những chữ cuối cùng của câu. Điều này rất quan trọng đối với người dẫn chương trình khi xuất hiện trên vô tuyến. Vì sao vậy ?
Bạn hãy hình dung, khi mình xuất hiện trên vô tuyến và cứ thế cắm mặt xuống văn bản để đọc, lúc đó mắt và cả gương mặt của bạn nữa, không giao tiếp với khán giả. Còn gì tệ hơn một người dẫn khi anh ta không biết giao tiếp bằng mắt với khán giả của mình. Nếu bạn đọc lưu loát, nghĩa là ít nhất ở cuối mỗi câu bạn có thể ngẩng mặt lên vào nhìn vào khán giả trong khi vẫn nói được những từ cuối cùng. Khi làm được điều này, xét về mặt kỹ thuật đọc, bạn đã có thể xuất hiện trên vô tuyến.
Ở cấp độ thấp nhất dành cho một người muốn trở thành người đọc tin, hay dẫn chương trình truyền hình, bạn phải đọc được một cách rõ ràng văn bản. Nghĩa là, bạn không được phép vấp, không được đọc sai từ, không được đọc sai chính tả, không được phép nói ngọng, không được ngắt nghỉ sai tiết tấu. Nếu chưa làm được điều đó, bạn phải luyện tập hàng ngày để rèn cho mình trở nên khá hơn.Đôi khi bạn xem vô tuyến và thấy một phóng viên xuất hiện tại hiện trường đưa tin về một sự việc nào đó với giọng ngọng hoặc nói năng nhát gừng thì phải hiểu là trong hoàn cảnh đó, đài truyền hình đã không thể còn sự lựa chọn nào khác, vì tin tức đó quá cần thiết phải có sự xuất hiện của phóng viên tại hiện trường.
Đọc autocue lại là một kỹ năng khác, nó là kỹ thuật đọc các dòng chữ chạy trên một thiết bị gắn trước ống máy quay phim, trong khi mắt của bạn vẫn phải làm ra vẻ như đang nói chuyện với khán giả. Công việc đọc autocue hiện nay phần lớn chỉ dành cho những người dẫn chương trình làm việc tại trường quay. Kỹ năng đọc autocue tỏ ra đặc biệt quan trọng đối với những người dẫn chương trình khi mà máy quay bắt họ ở cỡ cảnh trung hẹp hoặc cận cảnh. Lúc này người dẫn chương trình giao tiếp với công chúng chủ yếu qua đôi mắt, nếu bạn điều tiết được cảm xúc thông qua giao tiếp bằng mắt, trong khi vẫn đọc diễn cảm đoạn văn bản chạy trên autocue, nghĩa là bạn đã thành công.

Nói trước máy quay

Một người phóng viên hiện trường hay người dẫn chương trình thường xuyên phải nói trước máy quay. Đó có thể là một đoạn tin ngắn phóng viên xuất hiện tại hiện trường để giới thiệu đến khán giả những tin tức nóng về diễn biến của vụ sập hầm lò ở Quảng Ninh hay những giới thiệu của phóng viên tại hiện trường một cơn bão mạnh cấp 12 ở Nghệ An. Việc xuất hiện trước ống kính máy quay tại hiện trường có ý nghĩa lớn. Khi xuất hiện tại hiện trường, phóng viên, hay người dẫn chương trình đã chứng tỏ cho khán giả biết họ đang thực sự có mặt tại hiện trường, do đó làm tăng tính chân thực, khách quan cho tin tức mà anh ta đang tường thuật. Mặt khác, việc xuất hiện tại hiện trường cũng làm cho tin tức đó trở nên sinh động hơn, hấp dẫn hơn.
Thông thường chỉ những tin tức có sự thu hút cao thì mới cần đến sự xuất hiện của người dẫn hiện trường. Đó là những tin tức khác biệt, độc đáo, mới lạ hay là một câu chuyện có tính bất ngờ. Khán giả sẽ không cảm thấy thích thú khi một người dẫn hiện trường xuất hiện chỉ để thông báo về báo cáo tài chính bình thuờng của VinCom, nhưng họ sẽ rất thích thú nếu người dẫn xuất hiện tại hiện trường để thông báo về tình trạng tắc nghẽn đường trầm trọng ở một số tuyến phố chính của Hà Nội vào ngày đầu tuần.
Để nói trước máy quay một cách tự nhiên và thuần thục, người phóng viên hay người dẫn hiện trường cần phải đảm bảo nhiều yêu cầu tương đối cao. Yêu cầu đầu tiên, đó phải là một người có thể nói một cách lưu loát, gãy gọn nội dung tin tức, trong khi vẫn phải giao lưu được với khán giả thông qua máy quay.

Dẫn hiện trường

Nhiều người dẫn tin tức trong phòng thu làm rất tốt công việc của mình, nhưng khi ra hiện trường, họ lại gặp vấn đề thực sự. Tất cả các nhân viên của đài truyền hình đều biết, trong phòng thu luôn luôn có autocue cho người dẫn đọc. Nhưng khi ra hiện trường, thì người phóng viên, phải tự thu thập thông tin, hình thành câu chuyện ngắn gọn trong đầu mình, hoặc cùng lắm là gạch vài dòng ghi chú nhanh lên một tờ giấy nhỏ nhắn xinh xắn, rồi cuối cùng, họ đứng trước máy quay để “bắn” một tràng dài tường thuật câu chuyện mà mình vừa có được.
Những phóng viên mới vào nghề không thường xuyên nhận được các đề nghị xuất hiện tại hiện trường. Đây thường là công việc của những người đã có đôi chút kinh nghiệm và có khả năng xử lý tình huống tốt, nhất là đối với những chương trình ghi hình trực tiếp.Những người dẫn hiện trường có kinh nghiệm của Đài truyền hình Việt Nam như Lê Hồng Quang, Đức Hoàng, Trường Sơn.v.v…đã phải trải qua rất nhiều thử thách mới có thể để lại được những ấn tượng tốt đẹp của khán giả mỗi khi họ xuất hiện trong bản tin 19g.
Dẫn hiện trường có khó không ? Thật ra chẳng có gì là khó cả. Nhưng đó là công việc đòi hỏi một sự ứng biến mau lẹ, người làm công việc này phải có kinh nghiệm và chuyên nghiệp. Họ sẽ phải biết cách suy đoán đường đi của sự kiện đề chọn được chỗ đứng tốt nhất khi xuất hiện trên vô tuyến. Họ cũng sẽ phải có kỹ năng tường thuật trực tiếp tất cả những diễn biến tại hiện trường mà không có vấp váp nào cả. Họ phải chịu được sức ép về áp lực lên sóng, áp lực của đồng nghiệp, áp lực của những phức tạp ở hiện trường.Và hãy nhớ, đừng dại dột dẫn hiện trường khi bạn chưa chuẩn bị sẵn sàng tất cả mọi thứ như đã nói ở trên.

Ngôn ngữ cơ thể

Ngôn ngữ cơ thể có vai trò rất quan trọng trong quá trình giao tiếp. Nhất là khi giao tiếp gián tiếp thông qua một màn hình vô tuyến. Một người dẫn chương trình giỏi là người biết cách khai thác tối đa các ngôn ngữ mà mình sở hữu. Một giọng nói thu hút truyền cảm và thông minh sẽ có lợi thế. Nhưng nếu đó là người có cả kỹ năng biểu đạt ngôn ngữ cơ thể, thì đó chắc chắn sẽ là người dẫn chương trình tài năng.
Một số người dẫn mà tôi có thể điểm tên của họ, như: Trấn Thành, Nguyên Khang…chính là mẫu của nhóm người dẫn chương trình tài năng. Hãy để ý họ trong bất kỳ chương trình nào, bạn sẽ thấy họ lúc nào cũng vui vẻ, sinh động, tự nhiên và đáng yêu. Ngoài giọng nói dễ thương, ngoài trí tuệ trong các ứng xử trên truyền hình, chúng ta thấy họ sử dụng ngôn ngữ cơ thể rất hiệu quả.
Ngôn ngữ cơ thể ở đây chính là sự biểu lộ động tác tay, chân, sự di chuyển cơ thể, sự biểu cảm của khuôn mặt, mắt, miệng và thậm chí cả mũi nữa, trong mối quan hệ tương ứng với ngôn ngữ nói.Đối với một người dẫn talk show hay game show, vùng hoạt động của cơ thể anh ta sẽ nhiều hơn. Anh ta có toàn quyền di chuyển trong trường quay một cách tự nhiên nhất. Anh ta cũng có thể chọc ghẹo người này….Lê Anh, người dẫn chương trình rất duyên dáng của VTV chia sẻ: “người dẫn chương trình phải có kĩ năng hay nghệ thuật giao tiếp công chúng đạt đến mức độ có thể xử lí đc tất cả các tình huống có thể xảy ra”. Theo anh, ngoài sự tự tin, lượng tri thức xã hội rộng thì một người dẫn phải là người rất cởi mở, ham ưa giao tiếp công chúng.
Giao tiếp bằng ngôn ngữ cơ thể thể hiện rõ ràng nhất ở cách giao tiếp bằng mắt. Theo Diệu Thảo, một người dẫn nhiều kinh nghiệm của VTC, cái thần khi giao tiếp bằng mắt rất quan trọng. “Ánh mắt bạn phải giao lưu với khán giả. Khi nói chuyện phải có cái giao lưu trực tiếp bằng mắt, và ánh mắt là quan trọng nhất, và sau đó cái cách mà bạn truyền bạn, phải có nụ cười trong đó, bạn phải có cái duyên của một người dẫn chương trình”.
Một chương trình hấp dẫn phụ thuộc rất nhiều vào mức độ giao lưu của người dẫn với khán giả. Ngôn ngữ cơ thể cũng giống như các kỹ năng khác, bạn phải học và rèn luyện hàng ngày mới có thể đạt được đến trình độ nghệ thuật giao tiếp đỉnh cao. Mỗi người dẫn chương trình có một phong thái riêng, Quang Minh (VTV) hay Quỳnh Hoa (HTV) rất phù hợp với phong cách dẫn tin tức hay các chương trình mang tính chính luận. Nhưng Trấn Thành thì dường như sinh ra để dẫn cho các show giải trí, còn Thu Uyên và Mỹ Linh (VTV) thì đúng là con người của những talk show.
Nhưng đừng nghĩ rằng họ chỉ cần có tố chất và cứ lên sân khấu hàng đêm. Thực ra họ đã phải trải qua rất nhiều va vấp, tích luỹ và rút kinh nghiệm để có thể giao tiếp mọt cách tự nhiên nhất với khán giả.
Trong quá trình huấn luyện các ứng viên tham gia thi vào vị trí dẫn chương trình ở nhiều đài truyền hình, tôi phát hiện ra rằng, ngôn ngữ cơ thể của một người dẫn chương trình hoàn toàn tương ứng với nội dung mà người ấy nói. Hay nói cách khác, ngôn ngữ cơ thể chính là hình thức biểu đạt, cách thức chinh phục công chúng, còn nội dung chính là những lời nói của người dẫn. Một người dẫn giỏi cần phải đạt được trạng thái giao hoà giữa lời nói và cử chỉ.
Trong những vòng kiểm tra về ngôn ngữ cơ thể của những người dẫn chương trình mới, tôi thường nhận ra họ đều có một khó khăn chung trong việc kiểm soát ngôn ngữ cơ thể. Có những người khi thực hiện luyện tập thì làm khá tốt. Động tác tay chân, sự di chuyển và nội dung nói khá thuần thục. Nhưng đến khi đứng lên sân khấu để ghi hình thử, thì ngay lập tức họ bị các ức chế tâm lý dẫn đến các hành vi vô thức xuất hiện. Tay chân bắt đầu luống cuống, thậm chí một vài người còn bị choáng đến mức không thể kiểm soát tay chân và ngay cả lý trí, họ chỉ đứng bất động trên sân khấu.
Tôi gọi hiện tượng này là “tình trạng bị vô thức điều khiển”. Rất dễ lý giải cho hiện tượng này, trong Tâm lý học người ta gọi đó là tình trạng ý thức mất kiểm soát và để cho vô thức hoạt động. Một người dẫn chương trình giỏi phải biết cách không chế vô thức và làm cho vô thức phải tuân thủ. Một học viên của tôi, khi đuợc yêu cầu dẫn thử trước ánh sáng của sân khấu và một nhóm khán giả 10 người, đã lúng túng đến nỗi đáng lý sau câu chào đầu phải thu tay về để tiếp tục trình bày các nội dung tiếp theo, thì cô ấy cứ giơ cánh tay ra phía trước trong suốt cả đoạn giới thiệu của mình trông rất mắc cười.
Việc khống chế vô thức cũng không phải là quá khó. Kinh nghiệm mà tôi đã huấn luyện cho các học viên của mình là, cứ tập luyện và chỉnh sửa liên tục, không ngừng nghỉ. Bất kỳ đoạn nào gặp vấn đề về phối hợp cử chỉ với nội dung chưa ăn khớp thì ngay lập tức phải dừng để làm lại. Tập và sửa cho đến khi vô thức được khống chế, cơ thể sẽ tự hoạt động với một trạng thái vô thức đã được huấn luyện đúng hướng.
Đối với một người dẫn chương trình truyền hình, có mấy dạng tư duy rất quan trọng, đó là: tư duy tổng hợp; tư duy phân tích; tư duy sáng tạo.

Tư duy tổng hợp

Tư duy tổng hợp là một quá trình phát hiện ra các mối liên hệ và thông qua đó làm thống nhất các bộ phận mà tưởng chừng như chúng là tách biệt. Đây là phương thức ghép đặt các sự kiện lại với nhau để mở ra một tầm nhìn mới cho tất cả các loại vấn đề. Như vậy, có thể thấy tư duy tổng hợp là một loại thao tác của quá trình tư duy, là quá trình dùng trí óc để hợp nhất các thành phần đã được tách dời nhờ sự phân tích rồi cuối cùng quan sát nó với vai trò là một chỉnh thể.
Tư duy tổng hợp luôn có quan hệ mật thiết với tư duy phân tích tạo thành một chỉnh thể thống nhất không thể tách rời. Sự phân tích được tiến hành theo hướng tổng hợp, còn sự tổng hợp được thực hiện theo kết quả của phân tích.Tư duy tổng hợp rất quan trọng không chỉ đối với một người dẫn chương trình, mà cho tất cả các chức danh khác trong quy trình sản xuất truyền hình. Nó giúp người dẫn tự khám phá bản chất của các hiện tượng, sự việc thông qua việc tìm hiểu từng mảnh ghép nhỏ của hiện tượng, sự việc đó và mối liên hệ của từng mảnh ghép với cái chung nhất của hiện tượng. Tư duy tổng hợp khiến cho người dẫn nhìn nhận sự việc, hiện tượng khách quan hơn, bao quát hơn, toàn thể hơn. Tư duy tổng hợp khiến cho người dẫn không bị lâm vào tình thế siêu hình, máy móc, cực đoan. Đây là điều rất quan trọng.
Hãy hình dung khi bạn đang đóng vai trò là người dẫn chương trình talk show Vấn đề hôm nay phát sóng trực tiếp trên truyền hình. Câu chuyện của bạn là câu chuyện được nhắc đến nhiều nhất trong cả tháng qua trên các phương tiện truyền thông, câu chuyện về chủ trương chặt hạ 6.700 cây xanh tại Hà Nội. Nếu bạn không có một tư duy tổng hợp, bạn sẽ chỉ biết khai thác các chi tiết đắt liên quan đến hệ quả, hậu quả, rồi thực trạng của việc chặt hạ cây. Tất cả những thông tin chi tiết kiểu đó rất thu hút khán giả. Họ sẽ phát cuồng lên với những câu hỏi ngoáy sâu vào từ chi tiết đó. Họ sẽ thấy thích thú khi bạn tấn công đại diện chính quyền.Cuối cùng thì câu chuyện của bạn cũng không gíup gì hơn cho Hà Nội, vì nó chỉ dẫn đến bế tắc mà thôi.
Điều mà một chương trình cần đó là giúp đặt ra các giải pháp cho những tình thế khó khăn. Và chỉ khi bạn có một tư duy mang tính tổng hợp thì bạn mới có thể quan sát sự việc này ở góc nhìn rộng lớn hơn.Một người dẫn không có tư duy tổng hợp thì sẽ rất khó khăn để kết thúc vấn đề. Anh ta sẽ phân tích, phân tích và tiếp tục phân tích mãi, nhưng không biết được rồi câu chuyện sẽ kết thúc như thế nào.

Tư duy phân tích

Trái ngược lại với tư duy tổng hợp là tư duy phân tích. Benjamin Bloom là người đầu tiên đưa ra khái niệm tư duy phân tích trong sự phân loại tư duy của mình vào năm 1956. Năm 1999, Tiến sĩ Lorin Anderson cùng những đồng nghiệp của mình đã xuất bản phiên bản mới được cập nhật về Phân loại tư duy của Bloom.
Tựu chung, phân tích là chia thông tin, khái niệm thành những phần nhỏ và chỉ ra mối liên hệ của chúng với tổng thể. Nói một cách hoa mĩ, phân tích là đào sâu suy nghĩ để hiểu biết. Đặc trưng của phân tích là thao tác chia nhỏ các thông tin, khái niệm để hiểu kĩ hơn.Tư duy phân tích cũng đặc biệt quan trọng đối với người dẫn chương trình. Nó giúp cho người dẫn tìm tòi thật kỹ càng câu chuyện thông qua việc phân tích, mổ xẻ từng chi tiết nhỏ của sự vật, hiện tượng. Nó yêu cầu bạn phải quan sát sự vật, hiện tượng đó ở nhiều chiều kích, nhiều góc độ. Nó cung cấp cho công chúng những chứng cứ, những chi tiết đắt giá. Nó thúc đẩy câu chuyện đi đến cao trào.
Nếu bạn là một người dẫn và không có tư duy phân tích, bạn sẽ chẳng bao giờ đặt được các câu hỏi hiểm hóc, mổ xẻ chi ly từng chi tiết một. Nếu như vậy, chắc chắn câu chuyện của bạn sẽ chỉ là những câu chuyện chung chung, không thu hút.Cả tư duy tổng hợp và tư duy phân tích đều rất quan trọng. Nó là hai phương pháp khác nhau để giúp chúng ta tìm hiểu bản chất của một sự việc, hiện tượng. Điều tốt nhất là một người dẫn cần có cả tư duy tổng hợp và tư duy phân tích. Bởi mỗi tư duy có điểm mạnh và điểm yếu riêng, cái này hỗ trợ cái kia.

Tư duy sáng tạo

Ngoài hai tư duy kể trên, người dẫn chương trình rất cần đến kiểu tư duy sáng tạo để có thể đạt đến đỉnh cao thành công trong nghề nghiệp của mình.Tư duy sáng tạo nhằm tìm ra các phương án, biện pháp thích hợp để kích hoạt khả năng sáng tạo giúp họ tìm ra các phương án, các lời giải từ một phần đến toàn bộ cho các vấn đề nan giải.
Một người dẫn chương trình có tư duy sáng tạo sẽ giúp anh ta có khả năng ứng biến rất linh hoạt trên sân khấu, trên hiện trường. Những gì mà chúng ta thấy ở Trấn Thành trong show truyền hình Thách thức danh hài chính là điển hình cho mẫu người dẫn có khả năng sáng tạo đỉnh cao, cho dù trong show này, anh đóng vai trò là giám khảo.
Một người dẫn có tư duy sáng tạo sẽ luôn biết cách làm chủ sân khấu, làm chủ chương trình. Anh ta có thể khiến cho khán giả ở trường quay phải nín thở chờ đợi một câu nói của mình, đồng thời anh ta cũng có thể khiến cho họ thở phào nhẹ nhõm và cực kỳ thoải mái thể hiện cảm xúc trong chương trình.Rất nhiều người dẫn hiện nay không có được sự sắc sảo, duyên dáng khi xuất hiện trên sóng truyền hình. Đó chỉ là những người dẫn đóng tròn vai của mình trên màn hình vô tuyến. Khán giả có thể phải xem họ mỗi ngày, nhưng chắc chắn không nhiều người nhớ được đặc điểm riêng của họ.
Bạn có thể rèn luyện các dạng thức tư duy kể trên thông qua việc tự luyện tập hoặc luyện tập với các huấn luyện viên cũng những bài tập đặc trưng. Trên thị trường sách hiện nay cũng có khá nhiều sách hướng dẫn bạn tự hoàn thiện các kỹ năng tư duy của mình, ví dụ bạn có thể đọc cuốn Bản đồ tư duy, hoặc tập sách dày Các phương pháp luận sáng tạo của Phan Dũng. Nhưng hãy nhớ, dù thế nào đi nữa thì điều quan trọng nhất là phải rèn luyện các kỹ năng tư duy này hàng ngày, liên tục, nếu bạn muốn hơn người.

About Nguyễn Cường

Nguyễn Cao Cường là một nhà báo, giảng viên chuyên ngành truyền hình tại Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn, ĐH Quốc gia Hà Nội. Các hướng nghiên cứu chính: truyền hình, truyền thông xã hội và quản trị truyền thông.

Bình luận

bình luận